Pobierz najnowsze wydanie Choice

Czym jest Choice?

Eksoc Online Choice to czasopismo internetowe wydawane przez 3 koła naukowe z Wydziału Ekonomiczno-Socjologicznego UŁ: Advisor, Equilibrium i IM-Tech. Magazyn zawiera artykuły dotyczące finansów i podatków, IT i technologii, modelowania w ekonomii oraz ciekawostki z życia studenckiego. Ty też możesz umieścić swój artykuł!


Zostać czy wyjechać? – rozterki typowego Polaka

Data: 14 maja, 2014 | Kategoria: Dział ogólny

Migracje to zjawisko będące przedmiotem zainteresowania zarówno socjologii, demografii, nauk politycznych,  jak również ekonomii. Stanowią one przejaw ludzkiej aktywności w celu poprawy standardu życia, stworzenia rodziny bądź chęci przeżycia przygody. Z analiz, przeprowadzonych w ostatnich latach m.in. przez Ośrodek Badań nad Migracjami, wynika, iż głównym powodem współczesnej mobilności Polaków jest motyw ekonomiczny. Zdajemy sobie sprawę, że nawet dyplom uczelni wyższej nie gwarantuje znalezienia pracy.

Procesy migracyjne charakteryzują się w ostatnich latach wyraźną i dynamiczną tendencją rosnącą, zwłaszcza po wejściu Polski do Unii Europejskiej.  Poza tym to właśnie Europa, jako kontynent, jest jednym z największych obszarów migracyjnych, przyciągającym swoim bezpieczeństwem, dobrobytem ekonomicznym oraz możliwościami samorealizacji. Z tego względu, jak również zważając na oddziaływanie migracji międzynarodowych na wszelkie  dziedziny życia społecznego i gospodarczego (bezpieczeństwo czy stosunki bilateralne), stały się przedmiotem debaty publicznej i naukowej. W poniższym artykule uwaga została skupiona na dobrowolnych, zagranicznych migracjach Polaków na pobyt stały, gdzie czynniki ekonomiczne miały priorytetowe znaczenie.

Rachunek zysków i strat

Istotne dla analizy zjawiska mobilności przestrzennej są motywy, jakimi kieruje się jednostka, przy założeniu jej racjonalności w dążeniu do maksymalizacji swojej użyteczności, gdy koszty zostaną spłacone w przyszłości. Wpływ na decyzje migracyjne mają czynniki o charakterze subiektywnym, takie jak indywidualne oceny i odczucia osób. W przypadku Polski, podjęcie decyzji o wyjeździe wiązać należy z postrzeganiem przez migranta obecnego stanu polskiej gospodarki, standardów i jakości życia. Na tę percepcję mają wpływ działania państwa np. wydatki na badania i rozwój, wprowadzane reformy oraz stan infrastruktury, środowiska naturalnego czy system szkolnictwa. Głównymi ekonomicznymi pobudkami ruchów migracyjnych są przede wszystkim różnice w poziomie dochodów, bądź w sytuacji na rynku pracy, a więc o charakterze zarobkowym. Decyzje migracyjne mogą być uwarunkowane również czynnikami społeczno-psychologicznymi i instytucjonalnymi, co przedstawia tabela

Istnieją również czynniki ograniczające, takie jak: bariery językowe, odległość, trudności ze znalezieniem pracy, zdrowie, koszty związane ze zmianą miejsca zamieszkania czy koszty psychologiczne.                                                                                                                     Niewątpliwie to jednostka migrująca jest głównym beneficjentem zjawiska migracji, jednak nie pozostaje to bez konsekwencji dla kraju „wysyłającego” i „przyjmującego” migranta. Należy podkreślić, iż korzyść związana ze wzbogacaniem wiedzy i umiejętności pracowników jest możliwa jedynie w przypadku zjawiska reemigracji. Dokładną analizę korzyści i strat związanych z migracją uniemożliwia brak danych na temat powrotów z emigracji.

Ruchy migracyjne pozostają w ścisłej zależności z sytuacją na rynku pracy. Wyjazdy młodych, wykształconych ludzi, a więc potencjalnych pracowników, mogą destabilizować lokalne rynki pracy. Kwalifikacje i wykształcenie napływających pracowników są wyższe niż rodzimych mieszkańców kraju przyjmującego. Przyczynia się to do wypełniania wolnych miejsc zatrudnienia np. ze względu na brak specjalistów w określonych dziedzinach. Oznacza to, że migracje stanowią czynnik uelastyczniający rynek pracy oraz mający wpływ na poprawę stanu finansów publicznych w danym kraju  i jego rozwój gospodarczy. Transfery pieniężne stały się jednym z zewnętrznych źródeł finansowania rozwoju kraju pochodzenia. Według Banku Światowego spośród 99 krajów poddanych analizie, Polska znalazła się w grupie 10 krajów o największych transferach pieniężnych od emigrantów. Poszukiwanie pracowników poza granicami kraju związane bywa z sytuacją demograficzną – starzenia się społeczeństw i niskiego przyrostu naturalnego. Polska należy do grona państw, dla których nadmierna emigracja może doprowadzić do pogorszenia struktury demograficznej starzejącego się społeczeństwa.

Struktura gospodarstwa domowego ma priorytetowe znaczenie w przypadku podejmowania decyzji ekonomicznych, również w kwestii mobilności międzynarodowej. Odnosi się to w szczególności do społeczności, w których rodzina stanowi podstawową instytucję społeczną. Na podstawie przeprowadzonych do tej pory badań można wnioskować, że struktura i liczebność gospodarstwa domowego mogą odgrywać istotną rolę w procesach migracyjnych. Liczebność może być rozumiana jako zasoby pracy, będące w dyspozycji gospodarstwa domowego, które można wykorzystać na zagranicznych rynkach pracy. Siła związków rodzinnych ma kluczowe znaczenie w przypadku podejmowania mobilności terytorialnej, może ją osłabić lub wzmocnić. Mowa tutaj zarówno o rodzinie w kraju pochodzenia, jak również krewnych i znajomych w jednostce docelowej, którzy mogą pomóc w poszukiwaniu zatrudnienia czy w zaaklimatyzowaniu się w obcym miejscu.

Mówiąc o migracjach warto zaznaczyć, że innymi pobudkami kierują się ludzie młodzi a innymi dorośli, posiadający/zakładający własną rodzinę. Ci pierwsi oprócz motywów zarobkowych pragną pogłębić umiejętności językowe, zawrzeć nowe znajomości i poznać obce kultury. Jednak takie wyjazdy mają w głównej mierze charakter krótkotrwały.

Where to?

Po przystąpieniu do UE jedną z gwarantowanych „wolności” jest wolny przepływ osób, który miał zapewnić każdemu obywatelowi Unii prawo do dobrowolnej i niczym nieograniczonej decyzji odnośnie miejsca zatrudnienia, zamieszkania czy celu podróży. Dostępne dla Polski stały się nowe rynki pracy, nastąpiło zniesienie barier związanych z rozwojem rynku lotniczego przewoźników niskokosztowych. Zjawisko to powiązane jest z postępującym procesem globalizacji gospodarek narodowych.

Poziom migracji zewnętrznych Polaków kształtował się na wysokim poziomie również przed przystąpieniem do UE. Kierunkiem przemieszczeń była przeważnie Europa Zachodnia i Środkowa.

Powołując się na badania CBOS, najczęstszymi kierunkami migracji Polaków są (w kolejności):       Wielka Brytania, Niemcy, Irlandia, Włochy, Holandia, Hiszpania, Austria, Norwegia, Szwecja i Francja.

Prawie połowa badanych zadeklarowała, że kierunkiem wyjazdu ich najbliższych w celu podjęcia pracy były państwa członkowskie UE –  najczęściej wskazywali Wielką Brytanię oraz Niemcy. Może to wynikać z faktu, iż to sytuacja na rynku pracy, popyt na pracę, istniejące sieci migracyjne, a przede wszystkim odległość decydują o rozmiarach migracji.

Oczekiwania płacowe Polaków

Praca oraz powiązane z nią wynagrodzenie to jeden z najważniejszych czynników decyzji migracyjnej. Motywy zarobkowe wynikają z utraty bądź braku zatrudnienia w dotychczasowym miejscu zamieszkania, jak również zbyt niskich stawek płac. Pragniemy poprawić nie tylko własną sytuację materialną, ale również sytuację rodziny.

Jak wynika z przeprowadzonego przez CBOS badania, w Polsce najliczniejszą grupę stanowią osoby, które chciałyby zarabiać w przedziale od 3000 zł do 6999 zł.  Można zauważyć, że Polacy mają znacznie wyższe oczekiwania płacowe w odniesieniu do pracy za granicą, niż w Polsce i oczekiwania te mają tendencję rosnącą.

Sylwetka polskiego migranta

- młoda, częściej mężczyzna (18-34/37 lat);
- przemieszczająca się zarówno do dużych miast, jak i regionów peryferyjnych,
w krajach przyjmujących;
- pochodząca z obszarów mniej zurbanizowanych;
- podatna na sieci migracyjne, związki historyczne i kulturowe;
- bezdzietna;
- wykonująca prace niewymagające zbyt wysokich kwalifikacji (pomoc domowa, kelner);
- albo wręcz przeciwnie wykonująca prace wymagające wąskich specjalizacji ( np. dentysta, informatyk);
- transferująca część zarobków do kraju

Jechać czy nie?

Przeprowadzone badania potwierdzają teoretyczne rozważania dotyczące głównych czynników wpływających na decyzje migracyjne ludności w Polsce. Nie udało się jednak potwierdzić tezy o przenoszeniu się Polaków do krajów o niższej stopie bezrobocia. I tak – podniesienie standardu życia własnego i  rodziny, możliwość podjęcia pracy i podwyższenia dochodów, zmniejszenie kosztów utrzymania oraz czynniki różnicujące kraje pod względem uwarunkowań środowiskowych, sprzyjające rozwojowi gospodarczemu, warunkują  podjęcie migracji. Nie ulega zatem wątpliwościom fakt, że w przypadku Polski mamy do czynienia z zarobkowymi zewnętrznymi migracjami, ukierunkowanymi na poprawę warunków materialnych i podniesienie stopy życia. Decydujące znaczenie mają też bodźce pozaekonomiczne, zarówno o podłożu psychologicznym, jak i społecznym np. związane z zakładaniem rodziny czy podjęciem nauki, poczucie bezpieczeństwa, przeciętna długość życia, zaludnienie oraz wszystkie zmienne zerojedynkowe w postaci bariery językowej czy swobody przepływu osób.  Niestety część z nich jest niemierzalna albo ma charakter czasowy, jak cele turystyczne czy chęć poznania odrębnych kultur.

Widoczny z roku na rok postęp techniczny, rozwój gospodarczy, wyższe standardy życia sąsiadów Polski oraz społeczeństw na całym świecie podnoszą oczekiwania Polaków m.in. co do wysokości zarobków, możliwości rozwoju osobistego czy świadczeń i ulg dla zachowań przedsiębiorczych. Rosnące oczekiwania warunkują działania państwa na rzecz poprawy istniejącego stanu rzeczy oraz dorównywania krajom rozwiniętym. Jeśli nie mogą być zaspokojone w kraju zamieszkania, alternatywnym rozwiązaniem staje się emigracja. Typowy ekonomiczny rachunek zysków i strat staje się narzędziem decydującym. Należy również zwrócić uwagę na ograniczenie związane z obszarem badań. Pod uwagę brane były wyłącznie kraje leżące na terytorium Europy, które na podstawie ankiet zostały wymienione jako najczęstsze kierunki osiedlania się na pobyt stały mieszkańców Polski.
Kwestią dyskusyjną może być również dokonany w modelu wybór zmiennych reprezentujących poszczególne zjawiska i czynniki. Powołując się na jedno z praw migracyjnych Ravensteina, które stanowi że „każdy przepływ powoduje równoważny przepływ powrotny”,  warta podjęcia wydaje się perspektywa uwzględnienia salda migracji oraz wielkości imigracji do Polski. Interesujące wydaje się również zbadanie wpływu migracji na wzrost gospodarczy zarówno krajów przyjmujących, jak i zezwalających na migracje, co może nieść wnioski dla prowadzenia odpowiedniej polityki gospodarczej.

Ewa Libera
SKN Equilibrium